Kaartset · Fundament W1·blok 3 → week 1–3

Principekaartjes

Achttien ontwerpprincipes op zakformaat. Ze worden geïntroduceerd in week 1 (blok 3), aangevuld in week 2 met aanvallersdenken en risico, en in week 3 met governance. Studenten houden de set de hele periode bij zich: bij elke ontwerpkeuze leg je het kaartje op tafel waar je je op beroept.

18 kaarten63 × 88 mm9 per A4week 1 · 2 · 3

← terug naar Fundament

Weken

Docentenoverzicht meeprinten

Opent het printvenster — kies daar "Bewaren als PDF". Zet marges op "standaard" en achtergrondafbeeldingen aan.

Zo gebruik je de set

Blok W1·3 — deel de week 1-kaarten uit (P01–P09). Elk duo krijgt twee principes en zoekt bij elk een voorbeeld uit de eigen casus: waar houden we ons hier al aan, en waar niet?
Blok W2·3 — bij de incidentanalyse legt elke groep het kaartje op tafel van het principe dat faalde. Dat dwingt tot benoemen in plaats van "ze hebben iets fout gedaan".
Blok W2·9 en W3·9 — bij elke ontwerpmaatregel in het risicoprofiel en op de governancekaart hoort minstens één principekaartje. Geen kaartje erbij? Dan is de maatregel waarschijnlijk een losse ingeving.
Toetsvoorbereiding — retrieval in duo's: de één leest de "gaat mis als"-regel voor, de ander noemt het principe.

Printen en maken

Print op stevig papier (160–250 g/m²) of karton; dubbelzijdig hoeft niet.
Elk vel bevat 9 kaarten in een 3 × 3 raster; snijd langs de kaartranden.
Eén set per duo is genoeg — reken op 2 vellen per set voor 18 kaarten.
Lamineren maakt de set herbruikbaar over meerdere cohorten.

De kaarten

Op ware grootte. Wat je hier ziet, komt zo uit de printer.

Vel 1 / 2

P01Week 1

Least privilege

Geef mensen, systemen en koppelingen precies de rechten die ze nodig hebben — niet meer, en niet voor altijd.

In de praktijk

Rechten per rol, niet per persoon
Tijdelijke klus = tijdelijk recht
Beheerrechten alleen als het echt moet

Gaat mis alsEén gestolen account opent meteen alles.

P02Week 1

Defense in depth

Stapel maatregelen. Als één laag faalt, houdt de volgende de schade tegen.

In de praktijk

Leun nooit op één muur of één controle
Combineer techniek, proces en gedrag
Vraag per laag: wat als dít wegvalt?

Gaat mis alsEén lek geeft vrij spel in het hele systeem.

P03Week 1

Secure by default

De veilige instelling ís de standaardinstelling. Een gebruiker hoeft veiligheid niet aan te zetten.

In de praktijk

Alles dicht; open wat nodig is
Geen standaardwachtwoorden bij oplevering
MFA en logging staan aan vanaf dag één

Gaat mis alsVeiligheid hangt af van wie de handleiding leest.

P04Week 1

Fail secure

Gaat er iets stuk of is iets onduidelijk? Val terug naar de veilige toestand: weigeren, niet doorlaten.

In de praktijk

Twijfel betekent geen toegang
Foutmeldingen verklappen niets
Bedenk vooraf wat er bij uitval gebeurt

Gaat mis alsEen storing wordt de makkelijkste weg naar binnen.

P05Week 1

Klein aanvalsoppervlak

Elke extra functie, koppeling, poort of dataveld is een extra kans voor een aanvaller. Laat weg wat je niet nodig hebt.

In de praktijk

Zet ongebruikte functies uit
Minder koppelingen is minder risico
Vraag bij elke feature: moet dit erin?

Gaat mis alsJe verdedigt jarenlang iets wat niemand gebruikt.

P06Week 1

Geen security door geheimhouding

Je ontwerp mag bekend zijn; alleen de sleutel is geheim. Veiligheid die leunt op "niemand weet ervan" is geleend.

In de praktijk

Gebruik bewezen, open standaarden
Zelf cryptografie verzinnen: niet doen
Geheim is de sleutel, niet het slot

Gaat mis alsOV-chipkaart: geheim ontwerp, publiek gekraakt.

P07Week 1

Veilig moet makkelijk zijn

Is de veilige weg de omweg, dan kiezen mensen de omweg. Ontwerp voor echt gedrag, niet voor ideaal gedrag.

In de praktijk

Meet hoeveel moeite een maatregel kost
Bied een veilig alternatief, geen verbod
Test je maatregel met echte gebruikers

Gaat mis alsWachtwoord op een geeltje; werk via privé-app.

P08Week 1

Bescherm B, I én V

Security is meer dan geheimhouden. Klopt de data nog (integriteit) en werkt het als het moet (beschikbaarheid)?

In de praktijk

Benoem per asset welke van B/I/V telt
Integriteit: wie mag wijzigen, en zie je dat?
Beschikbaarheid: back-up én hersteltest

Gaat mis alsAlles keurig versleuteld, maar niemand kan erbij.

P09Week 1

Dataminimalisatie

Data die je niet verzamelt, kan niet lekken. Verzamel minder en bewaar korter.

In de praktijk

Per veld: waarom hebben we dit nodig?
Bewaartermijn afspreken én uitvoeren
Anonimiseer of pseudonimiseer waar het kan

Gaat mis alsEen vergeten exportbestand wordt jouw datalek.

Vel 2 / 2

P10Week 2

Ga uit van een geslaagde aanval

Niet óf, maar wanneer. Ontwerp ook voor de dag dat iemand al binnen is.

In de praktijk

Beperk wat een binnendringer kan bereiken
Segmenteer: niet alles in één ruimte
Oefen het scenario "ze zijn al binnen"

Gaat mis alsAlle aandacht ging naar de voordeur.

P11Week 2

Denk als de aanvaller

Schrijf naast gebruikersverhalen ook misbruikverhalen: wie wil hier iets mee, en waarom?

In de praktijk

Benoem motief, toegang en impact
Abuse cases naast use cases
De aanvaller kan ook insider of leverancier zijn

Gaat mis alsJe ontwerp klopt precies — voor de nette gebruiker.

P12Week 2

Vertrouw geen invoer

Alles wat van buiten je vertrouwensgrens komt — gebruiker, koppeling, leverancier — is onbetrouwbaar tot je het hebt gecontroleerd.

In de praktijk

Teken je vertrouwensgrenzen in het ontwerp
Valideer aan de ontvangende kant
"Het formulier checkt het al" is geen controle

Gaat mis alsEén geplakte regel tekst leegt je database.

P13Week 2

Maak het zichtbaar

Wat je niet kunt zien, kun je niet stoppen. Detectie is een ontwerpkeuze, geen bijproduct.

In de praktijk

Log inloggen, rechtenwijziging en export
Spreek af wie kijkt, wanneer en waarnaar
Bescherm de logs zelf ook

Gaat mis alsMaanden binnen — ontdekt door iemand anders.

P14Week 2

Prioriteer op risico

Je kunt niet alles beveiligen. Weeg kans × impact en kies bewust wat je accepteert.

In de praktijk

Benoem en onderbouw je top-5 risico's
Accepteer restrisico expliciet, met een naam erbij
Een maatregel kost minder dan de schade

Gaat mis alsAlles is even belangrijk, dus er gebeurt niets.

P15Week 3

Elk risico heeft een eigenaar

Zonder naam erbij is een maatregel een goed voornemen.

In de praktijk

RACI-light: wie beslist, wie voert uit
De eigenaar zit waar het besluit valt
Herzie eigenaarschap bij elke verandering

Gaat mis alsIedereen zag het, niemand ging erover.

P16Week 3

Compliance ≠ security

Voldoen aan de regels is de ondergrens, geen bewijs dat je veilig bent.

In de praktijk

Vertaal elke eis naar een ontwerpvraag
Vraag door: welk risico dekt dit af?
Veilig maar niet verplicht? Doe het toch

Gaat mis alsVinkje gehaald, incident alsnog.

P17Week 3

Ken je keten

Je bent zo veilig als je leveranciers, libraries en koppelingen. Hun risico is jouw risico.

In de praktijk

Maak een dependency map van de casus
Markeer waar je blind vertrouwt
Vraag om SBOM, updates en meldafspraken

Gaat mis alsDigiNotar: een leverancier valt om, jij staat stil.

P18Week 3

Ontwerp voor het incident

Bepaal vooraf wie wat doet, wie je belt en wat je vertelt — niet tijdens de crisis.

In de praktijk

Rollen, escalatiepad, meldplicht (AVG: 72 uur)
Communicatie naar klant en pers ligt klaar
Achteraf: post-mortem zonder schuldvraag

Gaat mis alsDe eerste vraag van de pers is je eerste denkmoment.

Docentenoverzicht

Alle principes op één rij, met waar ze in het programma terugkomen. Handig als spiekvel bij het nabespreken.

#	Principe	Wk	In één zin	Waar het terugkomt
P01	Least privilege	1	Zo min mogelijk rechten, zo kort mogelijk	W1·3 · W2·6 · W3·6
P02	Defense in depth	1	Meerdere lagen, geen enkele muur	W1·3 · W2·6 · W4·3
P03	Secure by default	1	Veilig staat standaard aan	W1·3 · W3·4 (CRA)
P04	Fail secure	1	Bij twijfel of storing: weigeren	W1·3 · W2·6
P05	Klein aanvalsoppervlak	1	Weglaten wat je niet nodig hebt	W1·6 · W4·3
P06	Geen security door geheimhouding	1	Het slot mag bekend zijn, de sleutel niet	W1·3 · W2·3 (OV-chipkaart)
P07	Veilig moet makkelijk zijn	1	Gedrag volgt de weg van de minste weerstand	W1·4 · W3·6
P08	Bescherm B, I én V	1	Beschikbaarheid en integriteit tellen net zo hard	W1·1 · W1·6
P09	Dataminimalisatie	1	Niet verzamelde data lekt niet	W1·6 · W3·4 (AVG)
P10	Ga uit van een geslaagde aanval	2	Niet óf, maar wanneer	W2·1 · W2·7 · W3·7
P11	Denk als de aanvaller	2	Abuse cases naast use cases	W2·1 · W2·8 · W4·4
P12	Vertrouw geen invoer	2	Alles over de grens is verdacht	W2·2 · W4·3 (zero trust)
P13	Maak het zichtbaar	2	Zonder detectie geen respons	W2·7 · W3·8
P14	Prioriteer op risico	2	Kans × impact bepaalt de volgorde	W2·5 · W2·9 · W4·2
P15	Elk risico heeft een eigenaar	3	Een maatregel zonder naam gebeurt niet	W3·1 · W3·9
P16	Compliance ≠ security	3	Regels zijn de ondergrens	W3·2 · W3·4
P17	Ken je keten	3	Het risico van je leverancier is het jouwe	W3·5 · W4·6 (SBOM)
P18	Ontwerp voor het incident	3	Afspraken vóór de crisis, niet erin	W3·7 · W3·8 · W3·9